Një popull, disa besime
Mes shqiptarëve ka myslimanë, katolikë dhe ortodoksë, si edhe shumë njerëz që me fenë kanë pak lidhje. Disa familje kanë rrënjë bektashiane, një rrymë me histori të gjatë në Shqipëri. Shpesh kufiri nuk kalon mes fshatrave, por brenda së njëjtës familje: gjyshja agjëron në Ramazan, xhaxhai është kurorëzuar në kishë, kushërira shkon në meshë vetëm për Krishtlindje. Kush rritet kështu, mëson herët se feja dhe prejardhja janë dy pyetje të ndryshme.
Kur nis kërkimi i partnerit, këto pyetje megjithatë takohen. Më së voni kur vjen fjala te dasma, fëmijët dhe festat, një çështje private bëhet e përbashkët. Ky udhëzues nuk e vlerëson asnjë rrugë mbi një tjetër. Ai tregon ku ngecin zakonisht bisedat dhe si t’i bësh para se të të zënë në befasi.
Vargu i njohur dhe çfarë lë të hapur
‘Feja e shqiptarit është shqiptaria’, shkroi Pashko Vasa në shekullin e nëntëmbëdhjetë. Vargu citohet edhe sot sa herë dikush do të thotë se feja nuk i ndan shqiptarët. Si qëndrim është i bukur, dhe shumë familje jetojnë pikërisht kështu. Si përgjigje për pyetjet praktike të një martese, megjithatë, nuk të çon larg.
Herët a vonë një çift duhet të vendosë nëse martohet vetëm në gjendjen civile, në xhami apo në kishë. Nëse fëmija pagëzohet, bën synet, apo kjo lihet e hapur. Nëse në shtëpi agjërohet në Ramazan dhe kush viziton cilën familje për Krishtlindje e për Bajram. Këto janë më pak pyetje besimi e më shumë pyetje të jetës së përditshme, dhe pikërisht ato vendosin nëse jeta bashkë do të jetë e lehtë apo e vështirë.
Etiketa thotë pak për jetën e përditshme
Dy njerëz mund të shkruajnë të dy ‘mysliman’ dhe prapë të mos kuptohen fare. Njëri falet pesë herë në ditë dhe nuk pi alkool, tjetra e feston Bajramin me familjen dhe s’ka hyrë në xhami prej vitesh. Te katolikët dhe ortodoksët nuk është ndryshe. Fjala në profil tregon nga vjen dikush, rrallë si jeton.
Më e dobishme është pyetja për praktikën. Si duket një e premte apo një e diel e zakonshme për ty? Çfarë prej saj duhet të mbetet në martesë dhe çfarë mund të ndryshojë? Kush pyet kështu, e kupton shpejt nëse dy etiketa që në letër s’përputhen në fakt shkojnë bashkë, ose anasjelltas.
Edhe të qenit laik është një qëndrim, jo një vend bosh. Kush nuk beson, shpesh ka megjithatë ide të qarta nëse fëmijët duhet të rriten me fe apo jo. Edhe kjo hyn në bisedë, po aq seriozisht.
Sa hapur ta thuash në profil
Ka tri rrugë të sinqerta. E shkruan fenë, sepse ka rëndësi për ty dhe do të kursesh kohë. Në vend të saj përshkruan me një fjali si e jeton, për shembull që agjëron në Ramazan ose që mesha e natës së Krishtlindjes me familjen do të thotë shumë për ty. Ose e lë fushën bosh, sepse për ty nuk është kriter zgjedhjeje.
Rruga e dytë zakonisht është më e forta. Një fjali për praktikën e jetuar thotë më shumë se një etiketë dhe nuk e largon dikë që jeton njësoj, por do të zgjidhte një fjalë tjetër. Një etiketë e thatë, përkundrazi, secili e lexon me paragjykimet e veta, dhe ato rrallë përputhen me jetën tënde.
Ajo që duhet shmangur është ta formulosh temën si mbrojtje. Fjalitë që thonë kryesisht kë nuk e do, tingëllojnë më ashpër se ç’janë menduar. Nëse besimi i përbashkët është kusht për ty, thuaje me mirësjellje dhe konkretisht, për shembull që kërkon dikë me të cilin ta ndash besimin në përditshmëri.
Çfarë presin familjet
Në shumë familje feja e partnerit të ardhshëm është më shumë pyetje e prindërve sesa e fëmijëve. Disa prindër vetë janë pak fetarë, por prapë shpresojnë për dikë nga e njëjta traditë, sepse kështu dasma, festat dhe marrëdhëniet me farefisin bëhen më të thjeshta. Të tjerë janë besimtarë dhe mendojnë për edukimin e nipërve e mbesave. Të dyja janë të kuptueshme, dhe asnjëra nuk është automatikisht përgjigjja jote.
Ndihmon ta dish vijën tënde para se të të pyesë dikush. A ka rëndësi besimi i përbashkët për ty vetë, apo do kryesisht të shmangësh grindjet në shtëpi? Këto janë dy arsye të ndryshme dhe çojnë në vendime të ndryshme. Kush e ka sqaruar këtë me veten, mund t’i dëgjojë prindërit pa i lënë ata të japin përgjigjen.
Në diasporë shtohet edhe diçka. Disa familje e mbajnë traditën më fort se të afërmit në atdhe, sepse kanë dashur ta ruajnë në një vend të huaj. Ajo që në Tiranë apo Prishtinë s’e shqetëson pothuajse askënd, mund të jetë temë e madhe në një familje në Shtutgart apo Shën Galen.
Çiftet e përziera: çfarë duhet sqaruar herët
Çifte nga një familje myslimane dhe një familje e krishterë ka mes shqiptarëve prej brezash, dhe shumë e jetojnë këtë pa bujë. Gjithçka shkon më lehtë kur të dy kanë folur herët për të njëjtat tri gjëra: dasmën, fëmijët dhe festat. Bëhet e vështirë kur këto pyetje dalin vetëm atëherë kur familjet janë përfshirë tashmë.
Për dasmën: një ceremoni fetare, dy, apo vetëm gjendja civile? Për fëmijët: cilat emra, cilat rite, çfarë mësimi fetar? Shumë familje shqiptare zgjedhin me vetëdije emra si Arbër, Besa apo Drita, që nuk i përkasin asnjë feje dhe kështu i lidhin të dyja anët. Për festat: kush e viziton kë dhe kur, dhe a festohen të dyja në shtëpi?
Një pikë meriton qartësi të veçantë: pritja që njëri prej jush të ndërrojë fe. Nëse ekziston, duhet të dalë në tryezë herët, jo pas fejesës. Dhe vendimin duhet ta marrë çifti vetë, jo prindërit.
Kur ta hapësh temën
Jo në fjalinë e parë, por as pas disa muajsh. Një moment i mirë është kur e kuptoni që doni të shiheni përsëri. Atëherë biseda nuk është më provim, por interes për tjetrin. Kush e vë shumë herët si kusht, duket si formular, dhe kush e shtyn shumë gjatë, rrezikon një zhgënjim që të dy mund ta kishin parë që larg.
Një pyetje e thjeshtë funksionon më mirë se një debat parimor. Pyet si e feston familja Bajramin, Pashkët apo Krishtlindjet. Nga përgjigjja del pothuajse vetvetiu sa rëndësi ka besimi në përditshmëri, dhe mëson rrugës shumë për familjen ku ndoshta një ditë do të hysh edhe ti.
Feja në aplikacionet e takimeve: filtrat dhe privatësia
Shumë aplikacione të lejojnë ta shënosh fenë në profil. Te Dua mund të vendoset një e dhënë për fenë, dhe edhe aplikacione ndërkombëtare si Hinge apo Bumble kanë një fushë të tillë. Kjo është praktike, por është e dhënë e ndjeshme: sipas Rregullores së Përgjithshme Evropiane për Mbrojtjen e të Dhënave, feja hyn te të dhënat e mbrojtura në mënyrë të veçantë. Mendohu nëse do që ta shohin të gjithë, sidomos në një komunitet të vogël ku të njohin edhe të njohurit.
Te embla feja është një nga filtrat më të hollë që hap embla+, bashkë me prejardhjen, qëllimin, dëshirën për fëmijë dhe gjatësinë minimale. Rrezen, moshën dhe gjuhën i cakton atje gjithmonë falas. embla ende nuk ka dalë në App Store, prandaj si funksionojnë filtrat në përditshmëri mund të gjykohet vetëm pas kësaj.
Një filtër nuk e zëvendëson bisedën. Ai rendit paraprakisht ata që kanë zgjedhur të njëjtën fjalë, jo ata që jetojnë njësoj. Përdore kur besimi i përbashkët është kusht i prerë për ty, dhe lëre mënjanë kur preferon të flasësh për jetën e përditshme më shumë se për një etiketë.