Kur dy njerëz bëhen dy familje
Në një moment bëhet e qartë se nuk do të mbetet vetëm te njohja. Jeni gjetur në një aplikacion, në një dasmë apo përmes miqve, familjet janë parë për herë të parë, dhe fjala martesë nuk thuhet më me shaka. Në shumë familje shqiptare këtu nis një rrugë me stacionet e veta. Kush i njeh, mund t’i formësojë vetë, në vend që ta marrë rryma.
Ky udhëzues nis aty ku mbaron vizita e parë te familja. Kalon nëpër kërkesën e vajzës, fejesën, kohën pas saj dhe vetë dasmën, deri te gjendja civile. Zakonet ndryshojnë mes Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë së Veriut dhe Malit të Zi, shpesh edhe nga fshati në fshat. Aty ku ka dallime, i përmend.
Një gjë që në fillim: asgjë nga këto nuk është detyrim. Disa çifte i kalojnë të gjithë hapat, të tjerë martohen vetëm në gjendjen civile dhe pastaj festojnë në rreth të ngushtë. Të dyja janë dasmë shqiptare, për sa kohë është e juaja.
Fillimisht mes jush: çfarë doni para se të flasin familjet
Para se një familje t’i drejtohet zyrtarisht tjetrës, ju të dy duhet të mendoni njësoj. Doni dasmë të madhe apo të vogël? Këtu apo në vendlindje? Ku do të jetoni pas saj, dhe afërsisht kur? Këto pyetje duken si punë për më vonë, por sapo përfshihen prindërit, secili ka mendimin e vet.
Sqaroni edhe sa fjalë doni t’u lini familjeve. Në disa familje babai i dhëndrit planifikon pothuajse gjithçka, në të tjera prindërit presin që të vendosë çifti, ndërsa ata thjesht të festojnë. Nëse familjet tuaja ndryshojnë shumë në këtë pikë, përndryshe e kuptoni vetëm kur salla është rezervuar tashmë.
Një bisedë e tillë nuk është pazar kundër familjeve. Ju jep një vijë të përbashkët, te e cila mund të ktheheni më vonë. Kush mund të thotë ‘Për këtë kemi folur tashmë’, rri shumë më i qetë në tryezën e prindërve.
Kërkesa e vajzës
Në formën tradicionale, familja e djalit shkon te familja e vajzës dhe e kërkon atë për nuse. Zakonisht shkojnë babai, një xhaxha apo një burrë tjetër i respektuar i familjes, shpesh bashkë me gratë e tyre. Dikur bisedën e drejtonte shkuesi, i cili i kishte afruar familjet që në fillim. Sot ky rol shpesh është vetëm simbolik, ose mungon fare, sepse çifti është gjetur vetë.
Mirë është ta dish: sot përgjigjja pothuajse gjithmonë dihet që më parë. Ju keni vendosur, prindërit e dinë, dhe vizita e bën zyrtare atë që të gjithë e marrin me mend. Në disa familje megjithatë është pjesë e ritit që familja e vajzës të mos e japë fjalën menjëherë, por të kërkojë pak kohë për ta menduar. Kjo nuk është refuzim, por formë, dhe partneri duhet të të përgatisë për të.
Për familjen e vajzës kjo është një mbrëmje mikpritjeje. Ka kafe, ëmbëlsira, shpesh edhe darkë, dhe ndonjëherë në fund flitet tashmë për kuadrin e fejesës. Familja e djalit sjell ëmbëlsira, në disa zona edhe një dhuratë të parë për nusen. Çfarë pritet saktësisht, pyetet më mirë me takt përmes çiftit, që më parë.
Fejesa: unazat, dhuratat dhe një festë
Pasi jepet fjala, vjen fejesa. Mund të jetë një mbrëmje në dhomën e ndenjes apo një festë me muzikë në sallë, sipas familjes dhe buxhetit. Në qendër janë unazat që çifti i vë njëri-tjetrit, shpesh para të dyja familjeve. Nga ai çast, për farefisin jeni të fejuar.
Në shumë familje, sidomos në Kosovë dhe në Maqedoninë e Veriut, familja e djalit i sjell nuses dhurata. Zakonisht janë stoli ari, bashkë me rroba apo pëlhura, dhe shumë prej tyre u tregohen mysafirëve. Në disa zona kjo dhuratë quhet nishan. Sa pritet, ndryshon shumë nga familja në familje, dhe pikërisht këtu lind lehtë presioni.
Prandaj flisni hapur më parë se çfarë është e arsyeshme, dhe kur bëhet fjalë për para, lërini prindërit ta sqarojnë mes tyre. Një bisedë e sinqertë mes dy nënave shpesh parandalon më shumë mërzi se çdo marrëveshje mes jush të dyve. Dhe mos harroni: mysafirët e mbajnë mend atmosferën e mbrëmjes më gjatë se çdo unazë.
Koha mes fejesës dhe dasmës
Sa gjatë mbeteni të fejuar, ndryshon shumë. Disa martohen po atë verë, të tjerë presin derisa të mbarojnë shkollimin apo të gjejnë banesë. Për familjet zakonisht ka më pak rëndësi kohëzgjatja sesa nëse ka një datë. Një çift i fejuar pa plan, në shumë familje shpejt pyetet për të.
Në këtë kohë rolet ndryshojnë. Tani jeni të mirëpritur, dhe shpesh të pritur, në festat, varrimet dhe ditët e shënuara të familjes tjetër. Kush mungon në Bajram, në Krishtlindje apo në një dasmë të farefisit, bie në sy. Kjo lodh, por është edhe koha kur njeh njerëzit me të cilët do të festosh nga tani e tutje.
Disa familje kanë ende ide të qarta për atë që i ka hije një çifti të fejuar në këtë fazë, për shembull për të fjetur te njëri-tjetri apo për të udhëtuar bashkë. Të tjera e shohin këtë prej kohësh me qetësi. Pyetni si e mendojnë prindërit tuaj më parë, jo në mes të një grindjeje. Pastaj vendosni bashkë ku do të tregoni mirëkuptim dhe ku jo.
Ku dhe sa e madhe: këtu, në vendlindje apo në të dyja
Vendimi i parë i madh është vendi. Shumë çifte nga diaspora martohen në verë në vendlindje, ku jetojnë gjithsesi gjyshërit dhe gjysma e farefisit. Të tjerë festojnë në Gjermani, Zvicër apo Austri, ku janë miqtë, kolegët dhe brezi i tyre. Jo rrallë në fund bëhen dy festa, një këtu dhe një atje.
Dasmat shqiptare shpesh janë të mëdha, dhe lista e të ftuarve është molla e sherrit më e shpeshtë. Prindërit mendojnë për të gjithë ata që i kanë ftuar dikur, për fqinjët e fshatit dhe për të afërm që ti nuk i ke takuar kurrë. Për ta kjo nuk është tepri, por një detyrim që është rritur me vite. Nuk keni pse ta pranoni çdo emër, por ndihmon ta kuptoni këtë logjikë para se të filloni të shkurtoni.
Edhe për shpenzimet ka zakone që ndryshojnë nga zona në zonë. Shpesh familja e djalit organizon festën kryesore dhe familja e vajzës mbrëmjen para saj, por ky nuk është rregull i prerë. Shumë mysafirë dhurojnë para, që mbulojnë një pjesë të shpenzimeve. Megjithatë mos llogaritni mbi to, por caktoni një buxhet që e përballoni edhe pa ato zarfe.
Kanagjegji dhe ditët e dasmës
Para dasmës, në shumë zona familja e nuses bën një mbrëmje të sajën, kanagjegjin, natën e kënës. Gratë e familjes dhe të lagjes këndojnë, kërcejnë dhe ia lyejnë nuses dorën me kënë. Për shumë nuse kjo është pjesa më prekëse, sepse i përket ende krejt familjes së tyre dhe jo festës së madhe.
Vetë dasma, sipas familjes, zgjat një ditë ose disa. Një çast që pothuajse asnjë familje nuk e lë jashtë është marrja e nuses: krushqit vijnë me muzikë te shtëpia e prindërve të saj dhe e marrin me vete. Ndarja nga prindërit te dera shpesh është e heshtur dhe prekëse, edhe nëse pak më vonë vallja nis sërish.
Për ju si çift kjo do të thotë mbi të gjitha: planifikoni pushime. Në një dasmë shqiptare secili do një foto, një valle dhe disa fjalë. Kush nuk cakton më parë kur do të largoheni për pak, për të ngrënë diçka apo për të marrë frymë, e përjeton dasmën e vet si kalimthi.
Gjendja civile, feja dhe dokumentet
Në Gjermani, Zvicër dhe Austri jeni të martuar ligjërisht vetëm përmes zyrës së gjendjes civile. Një ceremoni fetare me imam apo prift është e rëndësishme për shumë familje, por nuk e zëvendëson martesën para shtetit. Në Zvicër martesa civile madje duhet të bëhet para asaj fetare. Prandaj sqaroni herët me çfarë radhe do t’i planifikoni.
Nëse njëri prej jush ka pasaportë të Kosovës, Shqipërisë apo Maqedonisë së Veriut, zyra e gjendjes civile zakonisht kërkon dokumente nga ai vend. Certifikatat e lindjes, vërtetimet e gjendjes martesore dhe përkthimet shpesh zgjasin më shumë nga sa pritet. Pyetni në zyrën e gjendjes civile ku jetoni se cilat dokumente kërkon saktësisht, dhe filloni disa muaj para datës që dëshironi.
Kush do të martohet në vendlindje, të verifikojë edhe nëse dhe si njihet martesa atje dhe këtu. Rregullat varen nga shtetësia dhe vendbanimi, dhe ndryshojnë. I besueshëm është vetëm informacioni i autoritetit përgjegjës, jo këshilla e një kushëriri që e bëri ndryshe para disa vitesh.
Kur pikëpamjet ndahen
Pothuajse asnjë dasmë nuk planifikohet pa e parë dy familje diçka ndryshe. Herë është numri i të ftuarve, herë vendi, herë një zakon që për njërën palë është i shenjtë dhe për tjetrën i huaj. Kjo është normale dhe nuk do të thotë se diçka nuk shkon në lidhjen tuaj.
Një rregull i thjeshtë funksionon mirë: secili flet me familjen e vet. Nëse nëna jote nuk është e kënaqur me listën e të ftuarve, ia shpjegon ti, jo partneri. Kështu askush nuk e humb fytyrën para familjes së ardhshme, dhe konfliktet mbeten aty ku zgjidhen më lehtë.
Dhe kujtoni për çfarë bëhet fjalë. Atë ditë familjet festojnë edhe veten, prejardhjen e tyre dhe atë që kanë ndërtuar në mërgim. Mund t’u lini hapësirë për këtë dhe prapë të këmbëngulni që dasma të mbetet e juaja. Kush ia del me të dyja, e nis martesën me dy familje në krah, jo mes tyre.