Të njëjtat rrënjë, jetë të ndryshme
Ajo jeton në Prishtinë, ai është rritur në Vinterthur. Biseda e parë duket menjëherë e njohur: të njëjtat shaka, të njëjtat festa, të njëjtat halla e teze që pyesin shumë. Te biseda e tretë njëri prej tyre vëren se një fjali u kuptua ndryshe nga ç’ishte menduar. Pikërisht aty fillon ky tekst.
Njerëzit nga atdheu dhe nga diaspora ndajnë të njëjtën prejardhje, por jo të njëjtën përditshmëri. Kush jeton në Tiranë, Shkup apo Prizren rritet me gjëra të tjera të vetëkuptueshme sesa dikush nga Shtutgarti apo Linci. Asnjëra anë nuk është më e vërteta. Thjesht ia vlen t’i njohësh dallimet para se të maskohen si keqkuptime.
Gjithçka që vijon janë prirje, jo ligje. Ka njerëz në Prishtinë që e marrin njohjen më ngadalë se kushdo në Cyrih, dhe familje në Këln që janë më të lirshme se çdo familje në Tiranë. Merri dallimet si pyetje që mund t’i bësh, jo si përgjigje që i di tashmë.
Ritmi: kur bëhet serioze?
Në një qytet ku njerëzit njihen, një takim rrallë kalon pa u vënë re. Kush ulet dy herë në të njëjtën kafene me të njëjtin person, dikush do ta pyesë. Kjo mund të të shtyjë ta sqarosh më shpejt se çfarë është mes jush. Ose ta mbash njohjen më gjatë për vete.
Në diasporë shumë gjëra ndjekin zakonet e vendit ku jeton. Disa takime pa folur fare për lidhje aty quhen normale. Për dikë nga atdheu kjo mund të duket si pavendosmëri. Anasjelltas, një pyetje e hershme për qëllimet mund t’i tingëllojë si presion dikujt nga diaspora, edhe pse kërkon vetëm qartësi.
Më e thjeshta është ta bësh vetë ritmin temë bisede. Mos pyet nëse tjetri e ka seriozisht, por çfarë do të thotë për të takimi i dytë apo i tretë. Përgjigjja tregon më shumë për zakonet tuaja se çdo hamendësim. Dhe nëse vini re se ecni me ritme të ndryshme, kjo nuk është arsye për t’u ndalur, por vetëm për ta thënë hapur.
Paraja: më shumë se kush paguan
Mes atdheut dhe diasporës paraja është temë e heshtur, por e rëndë. Pagat në euro apo franga tingëllojnë të larta në Prishtinë, por në Cyrih apo Mynih edhe qiraja dhe jeta e përditshme janë të shtrenjta. Kush jeton jashtë nuk ka automatikisht më shumë në xhep, edhe nëse në verë duket kështu.
Nga kjo lindin pritshmëri nga të dyja anët. Disa në atdhe nisen nga ideja se personi nga jashtë paguan vetvetiu. Disa në diasporë kanë frikë se janë interesantë kryesisht për shkak të të ardhurave. Të dyja mund të ndodhin në një rast të veçantë, por si supozim fillestar e helmojnë çdo bisedë.
Fol për gjëra konkrete, jo për ndjenja rreth parasë. Kush i paguan biletat e avionit kur vizitoni njëri-tjetrin? Kush qeras në darkë, dhe a është gjithmonë i njëjti? Këto pyetje nuk janë romantike, por e qetësojnë temën para se të kthehet në qortim.
Familja: afër apo nga larg
Në atdhe familja shpesh është fizikisht afër. Shiheni në fundjavë, fqinjët i njohin prindërit, dhe lajmet përhapen shpejt. Një partner bëhet më herët pjesë e këtij rrjeti, të duash apo jo. Kush njihet me dikë atje, njihet deri diku edhe me lagjen e tij.
Në diasporë familja është më e vogël në përditshmëri dhe më e madhe në mendje. Prindërit e kanë ndërtuar jetën jashtë dhe shpesh duan të ruajnë atë që sollën me vete. Disa e përjetojnë familjen e tyre në Gjermani apo Zvicër si më të rreptë se të afërmit në atdhe. Të tjerë përjetojnë pikërisht të kundërtën.
Pyetja kryesore nuk është se kujt i është familja më tradicionale. Por: ku do të jetonit, dhe prindërit e kujt do të ishin afër? Nga kjo varet më shumë se ç’mendoni në fillim, nga festat deri te pyetja se kush ndihmon më vonë. Kush e hap herët këtë temë, ende negocion dhe nuk ka nevojë të mbrohet.
Rolet: pyetje në vend të etiketave
Një përfytyrim i përhapur thotë se diaspora është moderne dhe atdheu tradicional. Mjafton një shëtitje në Tiranë apo Prishtinë për të parë se nuk është kaq e thjeshtë. Aty jetojnë gra dhe burra me karrierë, me banesë të vetën dhe me ide të qarta për jetën. Ndërkaq, në disa familje në qytete të vogla gjermane vlejnë rregulla që në atdhe prej kohësh shihen më lirshëm.
Prandaj etiketat si modern apo tradicional ndihmojnë pak. Ato nuk thonë asgjë se kush gatuan pas punës, nëse të dy vazhdojnë të punojnë kur vijnë fëmijët, apo sa kohë i takon familjes. E megjithatë, pikërisht nga këto pyetje varet më vonë një lidhje. Kush i bën herët, has më pak befasi.
Pyet për përditshmërinë, jo për qëndrimin. Si e përfytyron një të martë të zakonshme në mbrëmje pas pesë vjetësh? Çfarë të pëlqeu te martesa e prindërve të tu dhe çfarë jo? Pyetje të tilla e hapin bisedën, aty ku një etiketë e mbyll.
Paragjykimet shkojnë në të dy drejtimet
Në atdhe për diasporën dëgjon fjali të tilla: vijnë në verë me makina të mëdha, e flasin keq shqipen dhe e njohin vendin vetëm nga pushimet. Ose: ai kërkon grua nga atdheu, sepse do një që i bindet. Kush mendon kështu, te tjetri sheh një tip dhe jo një njeri.
Në diasporë mbijeton pasqyra e kundërt. Njerëzit nga atdheu, thuhet, kërkojnë letrat, rrugën drejt Perëndimit, një jetë më të mirë ku ti je vetëm mjeti. Ndonjëherë shtohet edhe një vështrim nga lart mbi mënyra jetese që i njeh vetëm nga tregimet. Kush mendon kështu, në çdo pyetje për të ardhmen dëgjon një llogari.
Secilën nga këto pamje e ka përjetuar dikush dikur, dhe pikërisht prandaj nuk zhduket. Si filtër për një njeri të ri, megjithatë, bën dëm. Vëre nëse po i përgjigjesh njeriut apo një pamjeje që e ke sjellë me vete. Kush e kap këtë te vetja, mund të ndryshojë drejtim para se tjetri ta ndiejë.
Si të flisni pa e lënduar njëri-tjetrin
Të përmendësh dallimet nuk është sulm. Vështirësia fillon kur ato mbërrijnë si qortim. Një fjali si ‘ju të diasporës jeni kështu’ e kthen një vëzhgim në gjykim për një grup të tërë. Dhe kush ndihet i sulmuar, nuk dëgjon më.
Më mirë funksionojnë fjalitë që nisin nga vetja. ‘Për mua është e pazakontë që takohemi tri herë para se të themi çfarë është kjo’ i lë tjetrit hapësirë të shpjegojë. Dhe aty ku nuk kupton diçka, pyet në vend që ta interpretosh.
Ndihmon gjithashtu të mos i ngarkosh pyetjet e mëdha në një bisedë të vetme. Ku do të jetonit, sa vend do të kishte familja, cila gjuhë me fëmijët e ardhshëm: këto sqarohen me javë. E rëndësishme është vetëm që asnjë prej këtyre temave të mos mbetet tabu derisa të jetë vonë.
Çfarë mund të bëjë një aplikacion
Një aplikacion takimesh nuk i zhduk dallimet, por mund t’i bëjë të dukshme më herët. Ku jeton dikush dhe çfarë kërkon duhet të shkruhet në profil, sinqerisht dhe pa zbukurime. Kush shkruan qartë se do të mbetet në Zvicër apo do të kthehet një ditë në atdhe, u kursen të dyja palëve javë të tëra. Kjo nuk është mohim i ndjenjave, por respekt për kohën e tjetrit.
Aplikacionet shqiptare u drejtohen njëkohësisht njerëzve në atdhe dhe në diasporë. Dua, sipas të dhënave të veta, ka komunitetin më të madh shqiptar. embla, që ende nuk ka dalë në App Store, ndjek një rrugë tjetër: çdo ditë të gjithë i përgjigjen së njëjtës pyetje të ditës, dhe kontakti lind vetëm përmes një fjalie konkrete të personit tjetër. Te pyetjet e mentalitetit, një përgjigje e tillë shpesh tregon më shumë se një foto.
Cilin aplikacion përdor, në fund ka më pak rëndësi. Vendimtare është ta njohësh njeriun, jo vetëm vendbanimin e tij. Nëse dikush shkruan nga Gjakova apo nga Graci, të tregon ku jeton. Si mendon, e merr vesh vetëm duke biseduar.