Gjuha është gjëja e parë që lexohet
Para se dikush ta kuptojë fjalinë tënde, e sheh në cilën gjuhë është shkruar. Kjo ndodh brenda gjysmë sekonde dhe i ndan njerëzit që në fillim. Kush lexon shqip, mendon për familjen, për prejardhjen, ndoshta për verën në Kosovë apo në Shqipëri. Kush lexon gjermanisht, ose gjuhën e vendit ku jeton, mendon më parë për jetën e përditshme këtu. Të dyja janë në rregull, por tërheqin njerëz të ndryshëm.
Shumë në diasporë e vendosin këtë kalimthi, pa e vënë re. Shkruajnë në gjuhën që u vjen në atë çast dhe më vonë habiten se kush u shkruan. Ia vlen ta bësh këtë zgjedhje një herë me vetëdije. Jo sepse ekziston një gjuhë e saktë, por sepse gjuha u tregon të tjerëve kë po kërkon.
Shqip në profil: kë arrin
Një profil në shqip është sinjal i qartë. Thotë se komuniteti ka rëndësi për ty dhe se kërkon dikë me të cilin mund të flasësh edhe me prindërit në tryezë. Ata që kërkojnë pikërisht këtë ndihen menjëherë të thirrur. Kush nuk ka lidhje me gjuhën, zakonisht vazhdon më tej, dhe këtu kjo nuk është humbje.
Por ka një kusht. Shqipja në profil krijon një pritje. Kush lexon një tekst të rrjedhshëm, pret edhe një bisedë të rrjedhshme, në telefon dhe më vonë me familjen. Nëse shqipen e shkruan mirë, por kur flet të ngec, thuaje që në fillim. Një rresht i shkurtër të kursen një moment të sikletshëm në thirrjen e parë.
Edhe në vendlindje gjuha është sinjal, vetëm se ndryshe. Kush shkruan gjermanisht në Prishtinë apo në Tiranë, lexohet si dikush nga diaspora. Kjo mund të zgjojë kureshtje ose paragjykime, varet kush e lexon. Nëse kërkon me qëllim në vendlindje, një tekst në shqip është pothuajse gjithmonë dera më e mirë.
Gjermanishtja në profil nuk do të thotë largim nga rrënjët
Shumë nga ata që janë rritur këtu, thjesht shkruajnë më mirë gjermanisht. Në shtëpi e kuptojnë çdo fjalë, por të shkruajnë për veten në shqip u duket e vështirë. Atëherë një profil në gjermanisht nuk është më pak shqiptar, por më i sinqertë. Sa mirë e flet dikush shqipen nuk tregon asgjë se sa shumë i vlejnë familja dhe prejardhja.
Nëse prejardhja ka rëndësi për ty, mund ta thuash edhe në gjermanisht. Një fjali që tregon se familja jote është nga Gjakova dhe se kjo ndihet në tryezën e së dielës, thotë më shumë se një tekst shqip i ndërtuar me aplikacion përkthimi. Dhe kush të lë mënjanë vetëm sepse nuk shkruan shqip, këtë do ta kishte bërë temë në bisedë sidoqoftë.
Dy fjalë për aplikacionet e përkthimit: ato dallohen. Një tekst i përkthyer me makinë tingëllon i ngurtë dhe ndonjëherë qesharak pa dashje, dhe kush e ka shqipen gjuhë amtare e vëren që në fjalinë e parë. Më mirë tri fjali të thjeshta, të tuat, me gabime të vogla, se një paragraf i lëmuar që nuk tingëllon si ti.
Dy gjuhë në një profil
Zgjidhja më e afërt është t’i përdorësh të dyja. Funksionon mirë kur çdo mendim mbetet i plotë në një gjuhë. Një paragraf në shqip dhe një në gjermanisht, ose përgjigjet e pyetjeve të ndryshme të profilit në gjuhë të ndryshme. Kështu çdo lexues gjen diçka që e kupton plotësisht.
Bëhet e vështirë kur fjalitë e ndërrojnë gjuhën në mes të mendimit. Mes shokësh kjo është krejt normale dhe pjesë e jetës në diasporë. Në profil, për një të panjohur, mund të duket si shaka e brendshme, dhe kush e njeh mirë vetëm njërën gjuhë, kupton gjysmën. Më vonë në bisedë, kur të njiheni, mund të tingëllojë aq e përzier sa flisni në të vërtetë.
Dy gjuhë tregojnë edhe diçka që nuk ka nevojë të thuhet: se je në shtëpi në dy botë. Për shumë njerëz në diasporë, pikërisht këtë cilësi kërkojnë te partneri. Kështu, një profil dygjuhësh mund të jetë më shumë se një zgjidhje praktike. Mund të jetë vetë mesazhi.
Biseda e parë: kush e zgjedh gjuhën?
Rregulli më i thjeshtë: shkruaje mesazhin e parë në gjuhën në të cilën është shkruar profili i personit tjetër. Kjo tregon se e ke lexuar dhe ia heq atij barrën e vendimit. Nëse profili është dygjuhësh, merr gjuhën e pjesës për të cilën po shkruan.
Nëse nuk je i sigurt, thjesht pyet. Një pyetje e shkurtër nëse preferoni të shkruani shqip apo gjermanisht nuk duket e ngathët, por e vëmendshme. Disa lehtësohen, sepse në gjermanisht shprehen më lirshëm. Të tjerë gëzohen që më në fund mund të shkruajnë shqip, sepse pjesa tjetër e ditës së tyre kalon në gjermanisht.
Dhe lëre gjuhën të lëvizë. Shumë biseda nisin në gjermanisht dhe diku kalojnë në shqip, shpesh pikërisht kur bëhen personale. Ky nuk është provim që dikush e kalon. Është shenjë e mirë që po afroheni.
Gegërishtja, toskërishtja dhe dëshira për të korrigjuar
Shqipja nuk tingëllon njësoj kudo. Në Kosovë, në veri të Shqipërisë, në Maqedoninë e Veriut dhe në Mal të Zi flitet kryesisht gegërisht, në jug të Shqipërisë toskërisht. Gjuha standarde mbështetet kryesisht te toskërishtja. Prandaj kush vjen nga një familje gege shpesh shkruan një përzierje të standardit dhe të asaj që ka dëgjuar në shtëpi.
Kjo nuk është gabim, dhe nuk është ide e mirë ta korrigjosh në bisedën e parë. Kush ia ndreq tjetrit fjalën apo drejtshkrimin, edhe me qëllim të mirë, thotë kryesisht një gjë: unë e di më mirë. Kjo rrallë pritet mirë, sidomos kur bëhet fjalë për gjuhën e gjyshërve të tij.
Kureshtja funksionon më mirë se mësimi. E folmja shpesh tregon nga vjen dikush, dhe nga kjo lind shpejt një bisedë e mirë për vende, familje dhe pushime verore. Pyet nga vjen një shprehje, në vend që ta vlerësosh. Dhe nëse dikush buzëqesh me të folmen tënde, buzëqesh edhe ti: është copë e prejardhjes, jo e metë.
Ë dhe ç: shkronja të vogla që vihen re
Në bisedat e shpejta shumë shkruajnë pa ë dhe ç, sepse tastiera gjermane nuk i shfaq. Në chat kjo pothuajse nuk e shqetëson askënd. Në profil, që dikush e lexon me qetësi, bie në sy, njësoj si një tekst gjermanisht pa umlaute.
Zgjidhja zgjat një minutë. Në iPhone mund të shtosh tastierën shqipe te cilësimet e tastierës dhe të kalosh tek ajo me butonin e globit. Ose mbaje të shtypur shkronjën e apo c në tastierën që ke, dhe ë e ç shfaqen për t’u zgjedhur. Kush i vendos shkronjat saktë në profil tregon, pa thënë asnjë fjalë tjetër, se gjuha ka vlerë për të.
Edhe e kundërta vlen: askush nuk duhet të lihet mënjanë për shkak të shkronjave që mungojnë. Kush shkruan pa ë, ndoshta nuk e ka mësuar kurrë shqipen në shkollë, vetëm e ka folur në shtëpi. Kjo është historia e shumë familjeve në diasporë, jo mungesë mundi.
Filtrat e gjuhës në aplikacione: të dobishëm, por jo shumë të ngushtë
Shumë aplikacione takimesh të lejojnë të shënosh gjuhët që flet. Nëse mund të filtrosh edhe sipas gjuhës, dhe nëse kjo kërkon abonim, ndryshon nga aplikacioni në aplikacion dhe ndryshon herë pas here. Një vështrim te cilësimet e sqaron më shpejt se çdo udhëzues.
Te embla, një aplikacion takimesh shqiptar që ende nuk ka dalë në App Store, gjuha është pjesë e rrethit të kërkimit, bashkë me distancën dhe moshën. Këto tri cilësime janë atje gjithmonë falas, pa abonim. Meqë te embla kontakti lind vetëm nga një fjali konkrete, si përgjigjja ndaj pyetjes së ditës, gjuha e asaj fjalie është gjithsesi gjëja e parë që të tjerët shohin nga ti.
Por filtri ka edhe anën tjetër. Kush filtron rreptësisht vetëm për shqip, humb njerëz që e flasin, por nuk e kanë shënuar, ose që e kuptojnë dhe nuk guxojnë ta shënojnë. Në fillim mbaje filtrin të gjerë dhe lëri profilin dhe fjalinë e parë të vendosin.
Çfarë tregon gjuha për ty, dhe çfarë jo
Gjuha e profilit tregon diçka për atë që do të arrish dhe ku ndihesh mirë. Nuk tregon asgjë se sa besnik je ndaj familjes, sa seriozisht e ke apo sa shqiptar je. Kush i ngatërron këto, i ndan njerëzit sipas masës së gabuar.
Sinqeriteti këtu do të thotë kryesisht: shkruaj ashtu siç flet. Nëse në thirrjen e parë tjetri dëgjon një njeri tjetër nga ai që shkruan në profil, kjo kushton më shumë besim se çdo gabim gramatikor. Kush e tregon shqipen e vet ashtu siç është, me boshllëqe dhe me të folmen e vet, i jep tjetrit mundësinë ta pëlqejë pikërisht atë njeri.