Shqiptar, por jo nga Shqipëria apo Kosova
Kush vjen nga Tetova apo Ulqini, e njeh këtë bisedë. Në pasaportë shkruan Maqedonia e Veriut ose Mali i Zi, në shtëpi flitet shqip, dhe çdo pyetje për prejardhjen kërkon një shpjegim të shkurtër. Kolegët në Cyrih apo Shtutgart të marrin për maqedonas, ndërsa disa shqiptarë nga Shqipëria pyesin sa shqiptar je në të vërtetë. Në përditshmëri kjo është gjë e vogël, në njohje shpesh bëhet pengesa e parë.
Ky udhëzues shqyrton çfarë do të thotë kjo përkatësi e dyfishtë kur kërkon partner. Përshkruan dallimet mes trevave pa i zmadhuar më shumë se ç’janë. Dhe i përmend me emër paragjykimet që qarkullojnë mes shqiptarëve nga vende të ndryshme, sepse dalin në chat më shpesh nga ç’pranohet.
Maqedonia e Veriut: Tetova, Shkupi, Gostivari
Në Maqedoninë e Veriut shqiptarët jetojnë kryesisht në perëndim dhe veriperëndim të vendit, në qytete si Tetova, Gostivari, Struga, Dibra dhe Kërçova, si edhe në Shkup, për shembull në Çair. Shqipja atje është gjuhë zyrtare krahas maqedonishtes. Shumë që janë rritur atje flasin të dyja dhe kalojnë nga njëra te tjetra sipas bashkëbiseduesit, pa u menduar fare.
Familjet shpesh janë të mëdha dhe të lidhura ngushtë, po ashtu edhe dasmat. Kush është nga Tetova, zakonisht ka të afërm në disa vende njëkohësisht, në Zvicër, Gjermani, Austri ose edhe më larg. Kjo e bën botën të vogël: me një përputhje nga e njëjta anë, ka shumë gjasa që familjet të njihen përmes dikujt.
Flitet një gegërishte me ngjyrën e vet, që në Tiranë e dallojnë menjëherë. Në chat pothuajse nuk vihet re, në telefon po. Për disa është një copë vendlindje, për të tjerë shkak për shaka, për këtë më poshtë.
Mali i Zi: Ulqini, Tuzi dhe Malësia
Shqiptarët në Malin e Zi janë një komunitet më i vogël. Ulqini në bregdet është qendra e tyre më e njohur, Tuzi pranë Podgoricës një tjetër, e pastaj Plava dhe Gucia në veri dhe fshatrat e Malësisë në kufi me Shqipërinë. Në Tuz dhe në Malësi shqiptarët katolikë dhe myslimanë jetojnë prej kohësh derë më derë.
Nga këto vende shumë familje kanë emigruar herët, jo vetëm në Evropën Perëndimore, por edhe në Amerikë, për shembull në Nju Jork apo Detroit. Prandaj kush është nga Ulqini apo Tuzi, shpesh ka kushërinj në dy kontinente. Për kërkimin e partnerit kjo do të thotë që personi i duhur mund të jetojë në qytetin fqinj ose në Miçigan, dhe të dyja ndihen njësoj të afërta.
Meqë komuniteti është i vogël, njerëzit njihen shpejt. Një profil nga Ulqini njihet brenda rrethit të vet më lehtë se një nga Prishtina. Prandaj maturia këtu nuk është mosbesim, por mbrojtje e vetes.
Rrjetet e diasporës: prej kujt je?
Mes shqiptarëve të Maqedonisë dhe Malit të Zi, pyetjes nga je pothuajse gjithmonë i vjen pas tjetra: prej cilit fshat, prej kujt je? Rrallë thuhet me keqdashje. Ajo të vendos në hartë, krijon besim dhe sqaron rrugës nëse mos jeni të afërm.
Për njohjen kjo është njëkohësisht bekim dhe barrë. Bekim, sepse një rrjet i përbashkët krijon shpejt besim dhe familjet më vonë janë më të qeta. Barrë, sepse çdo takim bën rrathë. Kush takon në Vinterthur dikë nga Gostivari, duhet ta presë që tezja në Gostivar ta marrë vesh më shpejt se ç’do të donte.
Shumë e zgjidhin duke e mbajtur njohjen me vetëdije për vete për një kohë dhe duke folur për familjet vetëm kur gjërat bëhen serioze. Kjo nuk është fshehje, por mbrojtje për diçka që ende duhet të rritet. Thuaji tjetrit hapur që do ta mbash kështu, dhe askush nuk ndihet i fshehur.
Paragjykimet mes trevave, të thëna hapur
Shqiptarët e Maqedonisë ndonjëherë dëgjojnë nga shqiptarë të tjerë se janë më konservatorë, martohen më herët ose familjet u përzihen më shumë. Shqiptarët e Malit të Zi dëgjojnë se janë gjysmë malazezë ose se kanë pak lidhje me të tjerët. Anasjelltas, në disa familje shqiptarët e Shqipërisë shihen si tepër të lirshëm dhe ata të Kosovës si tepër krenarë. Secila prej këtyre fjalive thuhet në ndonjë sofër, dhe disa përfundojnë në chat.
Të përbashkët kanë se tregojnë më shumë për largësinë sesa për njerëzit. Kush është rritur në Tetovë mund të jetë shumë tradicional ose aspak, njësoj si dikush nga Tirana apo Peja. Edhe shakatë për dialektin zakonisht thuhen pa të keq, por prapë lëndojnë kur vazhdojnë edhe në takimin e tretë.
Një qasje praktike: pyet, në vend që të fusësh në kallëp. ‘Sa përzihet familja jote?’ është pyetje e drejtë, një supozim për të gjithë njerëzit e një treve nuk është. Dhe kur të godet ty një paragjykim, një përgjigje e qetë dhe konkrete për jetën tënde ndihmon më shumë se mbrojtja e një treve të tërë.
Pse ndihmojnë filtrat e prejardhjes dhe ku çalojnë
Për shqiptarët nga komunitete më të vogla, filtri i prejardhjes është më shumë se komoditet. Në një aplikacion të madh ndërkombëtar si Tinder apo Hinge humbet mes të gjithë të tjerëve, dhe kush kërkon posaçërisht shqiptarë të gjen vetëm rastësisht. Filtri e kthen këtë përmbys: të tregon njerëzit që ndajnë prejardhjen tënde, edhe kur në qytetin tënd janë pak.
Kapja qëndron te ajo çfarë kupton aplikacioni me prejardhje. Nëse pyet vetëm për shtetin, dikush nga Tetova del te Maqedonia e Veriut dhe nuk shfaqet në një kërkim për Shqipërinë apo Kosovën. Prandaj shiko mirë te çdo aplikacion nëse pyet për shtetin apo për përkatësinë, dhe në dyshim zgjidh disa vende njëherësh.
Te embla prejardhja është një nga filtrat më të hollë që hap embla+; rrezen, moshën dhe gjuhën i cakton atje gjithmonë falas. Me filtrin e gjuhës, pra, gjen edhe pa abonim njerëz që flasin shqip, nga cilido vend qofshin. embla ende nuk ka dalë në App Store, dhe deri atëherë Dua ka zgjedhjen më të madhe shqiptare.
Çfarë ndihmon në profil
Shkruaj qytetin, jo vetëm shtetin. ‘Nga Gostivari, rritur në Lucern’ thotë në një rresht atë që përndryshe do kërkonte tri mesazhe. Kush lexon Tetovë apo Ulqin, e di menjëherë nga je, dhe pyetja për pasaportën zgjidhet vetë.
Përmend çfarë të lidh me vendlindjen: verat në Ulqin, gatimet e gjyshes, dasmat në Tetovë. Detaje të tilla hapin biseda, sepse njerëzit nga e njëjta anë i njohin menjëherë. Dhe u tregojnë njerëzve nga treva të tjera si jeton, në vend që t’i lënë të hamendësojnë.
Lëre mënjanë, përkundrazi, ndarjen. Një profil që thekson se vjen në konsideratë vetëm dikush nga ana jote, përjashton shumë njerëz që do të të përshtateshin mirë. Nëse treva ka vërtet rëndësi për ty, filtri e zgjidh më qetë se çdo fjali.
Çifte përtej trevave
Çifte nga Tetova dhe Prishtina, nga Ulqini dhe Shkodra apo nga Gostivari dhe Tirana nuk janë rrallësi, sidomos në diasporë, ku njerëzit takohen në të njëjtin universitet ose në të njëjtën shoqatë. Gjuha i lidh, dallimet janë te hollësitë. Te zakonet e dasmës, te sa fjalë ka familja në një fejesë, te gjellët që quhen njësoj e kanë shije tjetër.
Ndihmon që këto dallime t’i bisedoni me kureshtje para se t’i hapin familjet. Ku do të festohet, sipas zakonit të kujt, dhe ku doni të jetoni më vonë? Kush merret vesh herët për këto, e përjeton prejardhjen e tjetrit si pasuri e jo si pazar.